ისწავლე თამაშით
VII კლასი · 7.1.1

სიცოცხლის ნიშნები

რა მტკიცებულება გვარწმუნებს, რომ სისტემა ცოცხალია?

პრაქტიკა 0 / 8შემოწმება 0 / 2პროგრესის ჩატვირთვა…
ორგანიზმი, არა უბრალოდ მოძრავი ობიექტი

უჯრედები და სასიცოცხლო პროცესები

მცენარის ფოთოლი და საფუარის უჯრედი გარეგნულად განსხვავდება. ორივეში კი ნივთიერებათა ცვლა, რეგულაცია და მემკვიდრეობითი ინფორმაცია ერთიანად მოქმედებს.

ფოთლის ქსოვილი: მრავალი უჯრედი, შეთანხმებული ფუნქცია.
01

ერთი ნიშანი თუ ნიშნების ერთობლიობა?

ეზოში მდგარი მცენარე ადგილს არ იცვლის, სათამაშო მანქანა კი მოძრაობს. მიუხედავად ამისა, მცენარე ცოცხალია, მანქანა — არა. სიცოცხლის შესაფასებლად ერთი თვალშისაცემი თვისების ნაცვლად ორგანიზებულ სისტემას ვიკვლევთ.

მცენარე უჯრედებისგან შედგება. თითოეულ უჯრედს გარემოსგან მემბრანა გამოყოფს. უჯრედში ნივთიერებები გარდაიქმნება, ენერგია გამოიყენება და შიდა პირობები რეგულირდება. ამ ურთიერთდაკავშირებულ პროცესთა ერთობლიობა ორგანიზმს არსებობის საშუალებას აძლევს.

მეტაბოლიზმი უჯრედში მიმდინარე ქიმიური გარდაქმნების ერთობლიობაა. საკვები ნივთიერება შეიძლება დაიშალოს ენერგიის გამოსათავისუფლებლად ან ახალი უჯრედული მასალის შესაქმნელად გამოიყენებოდეს. მცენარე სინათლის ენერგიით ორგანულ ნივთიერებებს წარმოქმნის, თუმცა მის უჯრედებს სუნთქვაც სჭირდება, როგორც სინათლეში, ისე სიბნელეში.

02

პასუხი გარემოზე არ უდრის უბრალოდ მოძრაობას

სტიმული გარემოს ცვლილებაა, მაგალითად სინათლის მიმართულების ან ტემპერატურის შეცვლა. ორგანიზმის პასუხი შეიძლება იყოს მოძრაობა, ზრდის მიმართულების შეცვლა ან უჯრედში პროცესების სიჩქარის რეგულირება.

მცენარის ახალგაზრდა ყლორტი ცალმხრივი განათებისას სინათლისკენ იხრება. ეს წამიერი გადაადგილება არ არის: ყლორტის მხარეები განსხვავებული სიჩქარით იზრდება. ამიტომ დაკვირვების ხანგრძლივობა კვლევის ნაწილია.

სათამაშოც შეიძლება დაბრკოლებაზე რეაგირებდეს სენსორით. ამიტომ გარემოზე პასუხი, ისევე როგორც ენერგიის ხარჯვა, ცალკე აღებული სიცოცხლეს ვერ ადასტურებს. უნდა გავარკვიოთ, როგორ არის მოწყობილი სისტემა და რა პროცესები მიმდინარეობს მასში.

03

ზრდა, გამრავლება და მემკვიდრეობა

ზრდისას ორგანიზმში უჯრედული მასალა მატულობს. მრავალუჯრედიან ორგანიზმში შეიძლება გაიზარდოს უჯრედების რაოდენობაც. განვითარება კი სტრუქტურისა და ფუნქციის თანმიმდევრული ცვლილებაა, მაგალითად თესლიდან ფესვისა და ყლორტის წარმოქმნა.

კრისტალიც იზრდება: ხსნარიდან მის ზედაპირზე ახალი ნაწილაკები ლაგდება. ეს არ არის უჯრედების გამრავლება. ერთი და იმავე სიტყვით აღწერილ შედეგს — „ზრდას“ — სხვადასხვა მექანიზმი შეიძლება ჰქონდეს.

გამრავლებისას მემკვიდრეობითი ინფორმაცია შთამომავლობას გადაეცემა. მაგრამ კონკრეტული ინდივიდი ამ წუთას შეიძლება არ მრავლდებოდეს, ჯერ მოუმწიფებელი იყოს ან საერთოდ ვერ მრავლდებოდეს. ეს მას არაცოცხლად არ აქცევს. მემკვიდრეობითი განსხვავებები და მათი ცვლილება თაობებში პოპულაციის დონეზე განიხილება.

04

როცა დაკვირვება ჯერ პასუხს არ გვაძლევს

დაკვირვებაა: „სამი დღის განმავლობაში მშრალი თესლის ზომა არ შეიცვალა“. დასკვნაა: „თესლი მკვდარია“. პირველი ჩანაწერი მეორეს თავისთავად არ ამტკიცებს: სიცოცხლისუნარიანი თესლი შეიძლება მოსვენებულ მდგომარეობაში იყოს.

თესლის გაღივებისთვის წყალი, ჟანგბადი და შესაფერისი ტემპერატურაა საჭირო; მოთხოვნები სახეობის მიხედვით განსხვავდება. სინათლის მოთხოვნაც ყველა თესლს ერთნაირი არ აქვს. გაღივებისას ჩანასახი თავდაპირველად თესლში დაგროვილ მარაგს იყენებს.

სანდო დასკვნისთვის ვაერთიანებთ სტრუქტურისა და პროცესების მტკიცებულებებს, ვამოწმებთ პირობებს და ვიმეორებთ დაკვირვებას. „მონაცემი ჯერ არ კმარა“ სწორი სამეცნიერო პასუხია, როცა კვლევა პასუხისთვის საკმარის საფუძველს არ გვაძლევს.

გავრცელებული შეცდომა: „რაც არ მოძრაობს, ცოცხალი არ არის“

მოძრაობა მხოლოდ ერთი შესაძლო დაკვირვებაა. მცენარე და საფუარი სიცოცხლისთვის საჭირო პროცესებს ადგილიდან გადაადგილების გარეშეც ახორციელებს.

იტვირთება შენახული პასუხები…

შენი სასწავლო გზა

ოთხი ნიმუშის დასკვნა · ექსპერიმენტი გასაანალიზებელია · პრაქტიკა 0/8 · შემოწმება 0/2 · თვითშეფასება შესავსებია

VII კლასი · 7.1 ერთეულის შეჯამება

დააკავშირე ხუთი თემა

დაკვირვებიდან ახსნამდე: სიცოცხლე, ორგანიზაცია, კვლევა, მასშტაბი და რეგულაცია.

ერთეულის დავალებები

პასუხები ცალკე ინახება ამ ბრაუზერში; გაკვეთილების შედეგები არ იცვლება.